Azat Abbas oghli

Һайатида ким болушидин қәтийнәзәр, һәр қандақ бир адәмниң өлүми а’илиси, достлири вә йеқинлири үчүн қаттиқ зәрбә. Әмма җанлиқ, дунйави әһмийәткә игә бир шәхс кичик, пәхирлик, әмма көзгә көрүнәрлик бир милләтниң һайатидин айрилғанда, пүтүнләй җисманий җәһәттин йоқилиш гирдабиға берип қалғанда, уларниң өлүми барлиқ вәтәндашлири үчүн паҗи’әгә айлиниду. Бу уларниң қәлби вә роһини бошлуққа толдуриду, әнсизлик вә ениқсизлиқни күчәйтиду. Бу йил 24-апрел күни, даңлиқ Санкт Петербурглиқ рәссам вә бинакар Азат Аббас оғли мәмединоф вапат болди. Сәнәт дунйаси парлақ иҗадий шәхс, улуғ кәспий хадим вә меһрибан, меһрибан вә әқиллиқ хизмәтдишини йоқатти. Русийәниң пүткүл иҗадий зийалийлири, йавропа, америка вә асийадики монументал сәнәт вәкиллири вә дунйаниң пүткүл зийалий елитиси бу қайта толдурулмас йоқитишқа қайғурмақта. Азат Аббас оғлиниң вапати пәқәт русийә вә Санкт Петербургниң мәдәнийәт һайати үчүнла әмәс, бәлки һәммимиз үчүнму зор йоқитиш.
Азат Аббас оғлиниң өлүми қазақистанлиқларниң, шу җүмлидин униң нурғун хизмәтдашлири, достлири вә синипдашлириниң қәлбидә чоңқур азаб пәйда қилди. Қазақистандики уйғур хәлқиниң қәлбидә азаб вә қайғу орнап кәтти, Азат Аббас оғли улар үчүн, болупму йаш әвладлар үчүн пәхирлиниш, үмид вә үлгә мәнбәси иди.
Азат Аббас оғли 1952-йили 7-айниң 13-күни җуңгониң Ғулҗа шәһиридә туғулған; а’илиси тезла Алматаға көчүп кәлгән.
У бу йәрдә оттура мәктәпни пүткүзүп, кәлгүсидики кәспини толуқ қарар қилған. Германийәдики совет армийиси гурупписида хизмәт қиливатқан мәзгилдә, Азат Аббас оғли Дүсселдорфтики һәрбий шан-шәрәп музейиниң сәнәт лайиһисигә қатнашқан. 1974-йили һәрбий хизмитимни тамамлиғандин кейин, Ленин’град қурулуш вә архитекторлуқ техника мәктипигә, 1979-йили Мухина намидики Ленин’град алий сәнәт вә сана’әт мәктипигә ички лайиһә вә үскүниләр кәспи бойичә оқушқа киргән. 1979-йилдин 1981-йилғичә А.А.Жданов намидики Ленин’град дөләтлик университетиниң җуғрапийә факултетида аспирант болуп, Мухина намидики Ленин’град алий сәнәт вә сана’әт мәктипиниң йатақ өйидә турған.
Бу мәктәп өзгичә, дунйави дәриҗилик алий ма’арип орни иди, мән бу дунйаға даңлиқ мәктәптә оқуғучиларниң дуч кәлгән қийинчилиқлири вә синақлирини биваситә билимән. Биринчидин, биринчи йиллиқ оқуғучилар адәттә 25-30 йашларда иди, Азат 27 йешида мәктәпкә кирди. Бу йәргә пәқәт сәнәт ма’арипи вә муқим принсип вә етиқадқа игә әң қабилийәтлик оқуғучиларла қобул қилинатти. Риқабәт бир орунға бир қанчә он оқуғучи қобул қилатти. Азат бу қийинчилиқларни наһайити йахши йеңип, мәктәптә оқуватқан мәзгилдә дәрһал даңлиқ профессор вә оқутқучиларниң диққитини тартти. У бәхтлик иди, чүнки униң оқутқучилири Александер Лукич Ротач, Василий Андревич Трохимчук, Борис Борисвич Казаков, Валерийан Димтиривич Кирхоглани қатарлиқ дунйа бинакарлиқ чолпанлири вә башқа нурғун кишиләр иди. Бу мәктәпниң өзгичә алаһидилики шуки, пүтүн Совет иттипақида һәр бир кәсипни пүттүргән оқуғучилар аз сандики оқуғучилар иди — һәр бир кәсиптә бәш йаки алтидин ешип кәтмәйтти. Һәммә оқуғучилар диплом түрлирини тамамлийалмайтти; нурғун оқуғучилар бу мәктәптин хели бурунла айрилди.

Лекин униң қәйсәрлики вә қабилийити, тиришчанлиқи вә сәнәт вә бинакарлиққа болған чәксиз муһәббити сәвәбидин, Азат бу қийинчилиқларниң һәммисини йеңип чиқти.

Ениқки, 1953-йилдин башлап, Ленин’град алий сәнәт мәктипигә Совет иттипақи хәлқ рәссами Вера Игнатийевна Мухинаниң исми қойулған. Бу даңлиқ ма’арип аппаратиниң қурулуши даңлиқ карханичи вә хәйр-сахавәтчи барон Александер Стиглитзниң хизмити билән мунасивәтлик болуп, у һәр хил иҗтима’ий түрләргә мәбләғ и’анә қилиш арқилиқ «җәмийәткә қайтуруш» арзусини һес қилған. 1994-йили, В. И. Мухина намидики Ленин’град алий сәнәт мәктипи Санкт Петербург дөләтлик сәнәт вә лайиһәләш академийисигә өзгәртилгән. 2006-йили 12-айда, академийәгә Александер Лудвигович Стиглитзниң исми қойулған. Академийәниң йеңи нами А. Л. Стиглитз намидики Санкт Петербург дөләтлик сәнәт вә лайиһәләш академийиси. Азат Аббас оғлиниң өзи оқуған мәктәп билән болған һәмкарлиқи униң һайатиниң ахирқи күнлиригичә давамлашқан, 2013-йили у Германийәниң Һановер шәһиридики Йавропа тәби’ий пәнләр академийиси тәрипидин «муһәббәт вә садақәтмәнлик үчүн» медали вә «барон Александер Вон Стиглитз» медали билән мукапатланған. Азат Аббас оғли оқушини тамамлиғандин кейин, шималий қутуп вә җәнубий қутуп тәтқиқат институтида бәш йилдин артуқ ишлигән. У пәқәт парлақ рәссам вә бинакар болупла қалмай, йәнә есил тәшкиллигүчи вә башқурғучи болуп, хизмәтдашлирини өзиниң идийәлири билән җәлп қилип, һәмишә көрүнәрлик нәтиҗиләргә еришкән. 1987-йилдин 2012-йилғичә, Азат Аббас оғли шәһәр тәрәққийати вә бинакарлиқ комитетида ишлигән: у мәркизий районниң район рәссами болған вә шәһәр естетикиси бөлүмидә ишлигән. У Санкт Петербургниң тарихий қисмидики биналарниң сәнәт йорутуш уқумини, шәһәр муһитини шәкилләндүрүшниң бинакарлиқ вә сәнәт йөнилиши тоғрисидики низамларни, шундақла бинакарлиқ вә сәнәтни йаритишқа қатнашқан.
Невский кочисиниң низами. У Санкт Петербург һөкүмити қармиқидики шәһәр тәрәққийат кеңишиниң сәнәт бөлүминиң әзаси болуп, монументал сәнәткә әһмийәт бәргән вә Ленин’град бинакарлиқ мәктипиниң даңлиқ вәкилигә айланған. Униң бинакарлиққа болған чәксиз муһәббити вә топлиған тәҗрибиси Азат Аббас оғлиниң Русийә вә чәтәлләрдә нурғун көргәзмиләргә қатнишишиға шара’ит һазирлиған. Униң әсәрлири Санкт Петербург, Москва (Русийә), Алмата (Қазақистан), Вйена, Граз (Австрийә), Рим, Перугийа, Фолигно вә Сполето (Италийә), шундақла Стокһолм (Шветсийә), Берлин (Германийә), Дублин (Ерландийә), Гәнҗов, Шаңхәй (Җуңго), Краков (Полша), Хелсинки (Фнландийә), Йурмала (Латвийә), Лос Анҗелес (Америка) қатарлиқ шәһәрләрдики көргәзмиләрдә вә дунйаниң һәрқайси җайлирида көргәзмә қилинған.

Азат Аббас оғли пәқәт тунҗи уйғур әмәс, бәлки ватиканниң диний орунлирини ремонт қилишқа қатнашқан вә әйни вақиттики поп җон Па’ул иккинчи билән узун сөһбәтләшкән бирдинбир мусулман. Униң муқәддәслики билән көрүшүш пәқәт Азат Аббас оғлиқа берилгән алий шәрәп болупла қалмай, йәнә Ватиканниң униң қабилийити, әқил-парасити вә маһаритини етирап қилиши болуп, пүтүн католик дунйасиға вәкиллик қилған папа вәкиллик қилған. У йәнә ватиканниң сокро’арт медалиға еришкән.

Азат Аббас оғли 1993-йили айали Тамара Гавриловна Семенова билән бирликтә пайда алмайдиған хәлқара мәдәнийәтни қоллаш фонди «маһарәт дәрси» ни қурған, бу фондниң мудирийәт һәйитигә һермитаҗ музейиниң мудири Борис Пи’отровиский рийасәтчилик қилиду.

Бу фондниң йардими билән, Санкт Петербург вә дунйаниң һәрқайси җайлирида нурғун иҗтима’ий вә мәдәнийәт па’алийәтлири өткүзүлди. Бу фонд бүгүнки күндиму мәвҗут болуп, шималий пайтәхтниң иҗтима’ий вә мәдәнийәт тәрәққийатиға үнүмлүк хизмәт қилиду. Азат Аббас оғли туғма сәнәткар иди. Униң гүзәлликни қоғлишиштики әмгики вә қабилийити униңға сәнәт саһәсидикиләрниң зор муһәббитини елип кәлди вә униң сәнәт дунйасида, инсаний илләтләрдин халий дунйада тез сүрәттә өрлишини капаләтләндүрди. Бундақ қәдир-қиммәткә вә даңққа игә адәм болған Азат Аббас оғли иҗтима’ий вә сийасий ишлардин чәттә қалмиди. У Санкт Петербург шәһәрлик «Дума»ға сайланған. Иҗадий ишлирида бундақ йуқири пәллигә чиққан Азат Аббас оғли интайин аддий вә әдәплик адәм болуп қалди. У өзиниң нәтиҗилирини аддий хизмитиниң тәби’ий нәтиҗиси дәп қарап, уларда алаһидә нәрсә көрмиди. Бу йуқири аброй шүбһисизки Азат Аббас оғлиниң кәң достлириға тәсир көрсәтти.

Униң достлири арисида пәқәт хәлқарада даңлиқ рәссамлар вә бинакарларла әмәс, бәлки даңлиқ сийасий вә һөкүмәт әрбаблири, даңлиқ содигәрләр вә диний хадимларму бар иди. Шуңа, Санкт Петербург вә Ленин’град районлуқ мусулманлар диний идарисиниң рә’иси, Русийә Федератсийәси мусулманлар диний идарисиниң биринчи му’авин рә’иси, Москва Ислам институтиниң мудири вә Русийә Федератсийәси аммиви палатасиниң әзаси имам-мухтәсип Дамир Мухетдин даңлиқ Санкт Петербург рәссам вә бинакар Азат Аббас оғлиниң вапат болғанлиқи үчүн а’илисигә сәмимий тәзийә билдүрди. У мундақ деди: «һәқиқәтән, һәммимиз қудрәтлик заттин, униңға қайтимиз. Мән аләмләрниң пәрвәрдигаридин мәрһумниң гунаһлирини кәчүрүм қилишини вә униңға рәһмити билән сахавәтлик мукапат беришини тиләймән». Буни буниңдинму йахши дейиш мумкин әмәс иди.

Азат Аббас оғли әң йуқири әқлий қабилийәткә игә иди, әмма у Аббас вә Гүлбикә апа а’илисидики икки оғул, төт қиз вә нурғун нәвриләрни тәрбийәлигән бирдинбир рәссам әмәс, уларниң һәр бири өз алдиға кәспий хадим болуп, ата-анисиниң лайақәтлик балилириға айланди. Азатниң сиңлилириниң бири Гүзәл Аббас қизи қазақистанда даңлиқ рәссам.

Азад аббас оғли йуқири ма’арипқа игә, чоңқур қабилийәткә игә инсан болуп, бинакарлиқниң пәқәт бинакарлиқ, шәһәр қурулуши вә иқтисад қатарлиқ үч илмий саһә ичидә мувәппәқийәтлик тәрәққий қилалайдиғанлиқини чүшән’гән. Бу уни 2004-йилдин 2006-йилғичә Санкт Петербург учур пәнлири академийисидә «район иқтисади» кәспидә оқушқа вә иқтисад пәнлири бойичә докторлуқ унваниға еришиш үчүн диссертатсийә йақлашқа мәҗбурлиған.

На русском тилини наһайити йахши биләтти, уйғур вә татар тиллирида раван сөзләйтти вә ин’глиз тилини хизмәт тили қилип ишләткән. Униң шанлиқ әсири вә сәнәт вә бинакарлиқниң тәрәққийатиға қошқан төһписи бир қанчә өмүр давамлашқан болатти, чүнки у мушундақ адәм иди, уни башқа йол билән тәсәввур қилиш мумкин әмәс.

Русийә пәқәт даңлиқ рәсамниң қабилиити вә иҗадий қабилийитигила әмәс, бәлки қәдирлигән. Азат Аббас оғли Русийә вә дуння бинакарлиқиниң тәрәққийатиға қошқан ғайәт зор төһписи үчүн 2000-йили «сәнәт ритсари» бәлгиси вә унвани (һермитаҗ музеи) билән мукапатланған. 2004 г. — йили у «Санкт Петербургниң 300 йиллиқини хатириләш» медаль билән мукапатланған. 2006 г. — йили в Санкт-Петербурге в Москве аммиви тәшкилатлар кеңишиниң «данко йүрики» ордениға еришкән. Азат Аббас оғли Санкт Петербургниң қәлбини, русийә хәлқиниң муқәддәс җайлири вә шан-шөһритини, униң улуғ өтмүши вә гүзәл бүгүнини игиливалған аз учрайдиған шәхслэрниң бири.

Азат Аббас оғлиқа охшаш кишиләрниң исмини унтуп қелиш униң вәкиллик қилған хәлқи үчүн паҗи’әлик иш болиду.
Бу бир тәһдит, чүнки у уларни, болупму йашларни кәлгүсидин мәһрум қилиду.

Уйғур хәлқи үчүн, Азат Аббас оғли тарих вә хатирә болуп қалди, һәмдә мәңгү уларниң виҗдани, шан-шәрипи вә ғуруриға айлиниду.

Шарипҗан Надиров